KOMPARATIVISTIKA

Sharq poeziyasida epik janr taraqqiyoti xalq og’zaki ijodiyotidagi sayyor syujetli qissalarni yozma badiiy adabiyotga xos xususiyatlar bilan boyitish va poetika qonuniyatlariga moslashtirishda ko‘zga tashlanadi. Bu adabiy-estetik hodisani muallifning muayyan mavzuni badiiy asar mazmuni, arxitektonikasi va o‘zining badiiy uslubi vositasida tarixiy sharoit ijtimoiy muammolari bilan bog‘lab tasvirlashida kuzatish mumkin. Poeziyada oldingi davrlarda shakllangan mavzu va noma’lum bo’lgan syujet chizig‘ini olib kirishga urinish, yozma adabiyotdagi poemalarning xalq og‘zaki ijodidagi dostonlar bilan aloqasini yanada kuchaytirishga bo‘lgan intilish, badiiy asar tilining xalqchillasha borishi sharq epik she’riyatida sayyor syujetlarning badiiy sintezini yuzaga keltirdi. Maqolada bu mavzu arab sahrolarida yuzaga kelgan Layli va Majnun sevgisi qissalarining fors-tojik va turkiy dostonchilikdagi talqinlari misolida yoritiladi. Alisher Navoiyning sharq epik poeziyasini yangilashdagi badiiy-estetik va g‘oyaviy tamoyillari xamsachilikda arab va forsiy tilli xalqlar og’zaki va yozma manbalari istifodasiga borib taqaladi. Shayx Nizomiy o‘z adabiy muhitida birinchi dostonnavis sifatida, Alisher Navoiy esa temuriylar tamadduni davrining ijtimoiy faol ijodkori sifatida beshliklaridagi xalqona, sodda va donishmandona tafakkur ifodasiga, xalq folklorining o‘lmas an’analariga katta ahamiyat berdilar. Nizomiy “Layli va Majnun” dostonida ijtimoiy foydali ma’rifiy fikrlarini pand-nasihat tarzida emas, balki xalq og‘zaki ijodi va folklordan olingan badiiy timsollar vositasida ifoda etdi. Alisher Navoiy “Xamsa”sida esa “sayyor syujetlar” - xalqona hikoyat va rivoyatlarga asoslangan epizodlar ma’rifiy mazmundagi hikmatlar bilan boyitiladi, orifona ma’no kasb etadi. Buyuk mutafakkir “Layli va Majnun”da xamsanavislikda o’zigacha mavjud an’analardan ijodiy foydalangan holda o’z dostoniga yangicha ruh bag’ishlaydi.

Mazkur tadqiqotning dolzarbligi Xilari Mantelning tarixiy nasri keng ko’lamli jihatlarni namoyon qilishi bilan bog’liq. Adiba Angliya tarixini, ayniqsa Tyudor hukmronligi davriga chuqur nazar tashlaydi va kitobxonni tarixning o’ziga xos rang-barang olamiga olib kiradi. Hilari Mantel hokimiyat va uning murakkab ta’sirni tasvirlash uchun Tudor davrinida mavjud bo’lgan siyosiy o’yinlarni tahlil qilishga e’tibor qaratadi. Adiba davr va ijtimoiy guruhlarning ijtimoiy-madaniy odatlariga va qadriyatlariga murojaat qiladi, o’z asarlarini kundalik hayotga xos bo’lgan tafsilotlar bilan boyitadi. Shu bilan birga maqola Hilari Mantelning tarixiy asarlari va "ayol nasri" tushunchasi o’rtasidagi munosabatga oydinlik kiritadi hamda ayol nasrining Hilari Mantel asarlaridagi tarixiy voqealar talqinida kuzatilgan ta’sirni aniqlab beradi. Shu bois maqolada ayol nasrining tarixiy janrga qanday kirib borishi, uning tarixiy qahramonlar va voqealarni idrok etishda qanday vazifani o’taganini ochib beradi. Tadqiqot metodologiyasi feministik tanqid va "ayol nasri" tushunchasini inobatga olgan holda Xilari Mantel trilogiyasidan iboratdir. Birinchi jahon urushidan so’ng ayollar ancha imtiyozlarga ega bo’lish natijasida, ayollar ziyoli bo’lishga intildilar. Angliya adabiyotida adibalar soni ko’paydi, ayollar ijod bilan shug’ullana boshladilar. 1930-yillarda ayollar tomonidan yaratilgan tarixiy romanlar soni ancha o’sdi. Adibalar o’z romanlarida turli tarixiy davrlarda ayollar duch kelishi mumkin bo’lgan qiyinchiliklarni tasvirladilar. Ular o’z qahramonlari hayoti orqali o’tmishda ayollar duch kelgan va bugungi kunda ham duch kelayotgan muhim ekzistensial va psixologik to’siqlarga e’tibor qaratib, yangi qarashlarni yoritdilar. Maqolaning natijalari Hilari Mantelning tarixiy nasridagi "ayol nasri" ning o’ziga xos xususiyatlarini va ularning tarixiy syujet va qahramonlarni yaratishdagi ta’sirini ochib beradi.

Ushbu maqolada bo‘lg‘usi transport mutaxassislari tomonidan ingliz tilini o‘zlashtirish jarayonida temir yo‘l sohasiga oid terminlar bilan ishlash tartibi tahlil etilgan. Temir yo‘l sohasiga oid terminlarning tasnifi va uning qo‘llanilish tartibi yoritib berilgan. Ingliz tili temir yo‘l terminologiyasi lingvistik nuqtai nazardan til leksikasining bir qismini tashkil qilib mazmun va struktur xususiyatlari bilan ajralib turadi. Chet tili o‘qitish metodikasi lingvodidaktikaning ajralmas qismi bo‘lib, terminlarni o‘qitishda ularning lingvistik xususiyatlarining ahamiyati borasida fikr yuritilgan. Kasbga yo‘naltirilgan ingliz tilini o‘qitish bo‘yicha xorijda hamda O‘zbekistonda olib borilgan izlanishlar tahlilga tortilgan. Tahlil natijalari asosida yakuniy xulosalarga kelingan. Asosan, sohaviy terminlarning lingvistik tadqiqi O‘zbek olimlari H. Paluanova, O. Axmedov va D. Kadirbekova ishlarida chuqur o‘rganilgan bo‘lsa, Rus olimlaridan V. Leychik, L. Krysin va G. Vinokurlarning tadqiqotlari ishda nazariy asos vazifasini bajargan. Ilmiy va nazariy jihatdan o‘rganilgan adabiyotlar tahlili asosida chiqarilgan xulosalar temir yo‘llari sohasiga oid terminlarning o‘zbek, rus va ingliz tillaridagi leksik variantlarini keltirish orqali asoslangan. Shuningdek, maqolada terminlarning morfologik tuzilishi va semantik ma’nolari jihatidan qo‘llanilishi hamda ularni umumiy yasalish qonuniyatlariga ko‘ra farqlash qonuniyatlari o‘z aksini topgan. Termin yasash usullariga ko‘ra, temir yo‘l sohasida qo‘llaniladigan terminlarni tasniflash muammosiga alohida to‘xtalib o‘tilgan bo‘lib, sohaga oid terminlarni tasniflashning asosiy mezonlari sanab o‘tilgan va bu ishning nazariy qiymatini oshirgan. Temir yo‘l sohasidagi bo‘lg‘usi mutaxassislarning kasbiy kompetensiyalari orasida muhim ahamiyat kasb etgan jihatlar eslatib o‘tilgan.

Madaniyat hikoyalarni qanday aytib berishimiz, baham ko‘rishimiz va tushunishimizni shakllantiradigan universal haqiqatdir. Hikoyalarning tuzilishi va ularning aytilishi va o‘qilishi shart-sharoitlari ular paydo bo‘lgan geografik joylashuvi, davri va madaniyatiga qarab juda xilma-xildir. Adabiyotshunoslik uchun dunyoning turli burchaklaridan kelgan turli xil adabiyotlar bilan ishlash uni o‘qitish va tadqiq qilish uchun ko‘p narsadir. Bu bir necha o‘n yillar davomida adabiyotshunoslik faniga unchalik qiziq bo‘lmagan boylikdir. Xususan, turli madaniyatlararo o‘qishlarga nisbatan sezgirlik adabiyotshunoslikda faqat marginallik sifatida qabul qilingan. Masalan, Yevropada Finlyandiyadan Turkiyagacha bo‘lgan XIX asr romanlari tarixi haqida faqat yozish deyarli mumkin emas, chunki butun Yevropa uchun umumiy bo‘lgan kitoblarning bibliografiyasi yo‘q. Shu bilan birga, bizda osiyolik o‘quvchilar bir xil voqealarni G‘arbliklarga qaraganda qanday va qay darajada boshqacha tushunishlari haqida cheklangan ma'lumotlarga egamiz. Turli madaniyatlarga mansub kitobxonlar mavzularni tushunishida farq qiladimi, ular qahramonlar va syujetlarini tushunishda farq qiladimi yoki madaniyatning o‘zini o‘qishni ba’zi o‘lchovlar bo‘yicha shakllantiradimi kabi savollarga ko‘ndalang qo‘yadi. Madaniyatlararo o‘qish odatlarining mavjudligi haqidagi umumiy savollar adabiyotshunoslikda keng o‘rganilmagan. “Madaniyatlararo” o‘qish haqidagi umumiy bayonotlardan tashqari, adabiyotshunoslik o‘qishdagi madaniy farqlar nimani anglatishini juda kam tushunadi. Shunisi e'tiborga loyiqki, adabiyotlar va ularning o‘quvchilari xilma-xilligiga qaramay, adabiyot o‘qish bo‘yicha tizimli madaniyatlararo tadqiqotlar juda kam uchraydi.

Maqola adabiyotshunoslik bilan bog'liq holda qiyosiy tadqiqot metodologiyasiga bag’ishlangan. Mualliflar adabiy faktlarni qiyosiy tadqiq etishning asosiy vazifasini turli darajadagi strukturaviy elementlarni (mavzu, syujet, obraz, til, uslub va boshqalar) taqqoslash asosida obyektlar o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash sifatida belgilaydilar. Maqola mualliflari qiyosiy tahlil vazifalari sifatida gnoseologik, mantiqiy, uslubiy va aksiologik vazifalarni o’z ichiga oladi. Qiyosiy tahlilning har bir bosqichining ahamiyati taqqoslash obyektlari haqida yangi bilimlarni olish va ular o‘rtasidagi munosabatlarni tushunish kontekstida baholanadi. Qiyosiy tahlil jarayonida vujudga keladigan tipik vaziyatlar, masalan, bir joyda va/yoki zamonda yonma-yon mavjud bo‘lgan yoki mavjud bo‘lgan joyi va/yoki vaqti bilan farq qiluvchi adabiy fakt va hodisalarni qiyoslash kabilar ham batafsil bayon etilgan. Muallif taqqoslash natijalarini baholash mezonlarining to‘liq ro‘yxatini taqdim etadi va qiyosiy tahlil natijalarining ishonchliligini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan shartlarni aniqlaydi. Maqolada qiyosiy adabiyot obyekti sifatida tarjimaga alohida e’tibor qaratilgan. Unda tarjimonning madaniyatlararo badiiy muloqot jarayonida vositachi roli ta’kidlanadi va asl matn va uning tarjimasini qiyosiy o‘rganishning mumkin bo‘lgan jihatlari ko‘rib chiqiladi.

Sonja Stojmenska-Elseser oʻzining "Qiyosiy adabiyot, (qiyosiy) madaniyashunoslik, estetik tarbiya va gumanitar fanlar" maqolasida qiyosiy adabiyotni madaniyashunoslik va estetik tarbiya kontekstida koʻrib chiqadi. Uning boshlangʻich nuqtasi qiyosiy adabiyotning akademik fan sifatida murakkabligi, hamma joyda va har doim har xil turdagi ijodiy faoliyatni tushunish va zavqlanish yoʻlidagi toʻsiqlar ortida turgan narsaga intellektual qiziqish bilan bogʻliq. Estetik qadriyatlarga qaratilgan adabiy-badiiy izlanishlar bizni umumiy estetikaga, san'at va adabiyotni estetik mezonlarni hisobga olmasdan kontekstda koʻrib chiqadigan tahlil esa madaniyashunoslikka yetaklaydi. Ushbu uchta yoʻnalish qanday bogʻlangan? Ularning ijodkorlik bilan bogʻliq umumiy muammolari bormi? Gumanitar fanlar koʻpincha ikkinchi oʻringa tushib qolgan zamonaviy dunyoda ular qanday qilib omon qolishadi va hamkorlik qilishadi? Adabiyotshunoslik fanlari bu qiyinchiliklarga qarshi turishga yordam beradi va Evropa xayoliy dunyosi atrofdagi Evropa voqeligining murakkabligiga muvofiq qayta qurishga yordam beradi. Bu mulohazalarning barchasi bir qator badiiy asarlarning, jumladan, rassomchilik, kino, musiqa, teatr, arxitektura va, albatta, asl tildagi va/yoki tarjimada o‘qilgan adabiyotlarning estetik tajribasiga asoslanishi kerak. Shuning uchun muallifning maqsadi qiyosiy adabiyotshunoslik, (qiyosiy) madaniyatshunoslik va estetik tarbiya bilan uyg'unlashgan holda, Evropa adabiyoti kontekstida qiyosiy adabiyotshunoslikni o'rganish va o'qitishni rivojlantirishdir.

Mazkur maqolaning maqsadi XX asr Lotin Amerika adabiyotida shakllangan mo’jizaviy realizmning o’ziga xos xususiyatlarini badiiy asar tahlili misolida ochib berishdan iborat. Dastlab san’at yo’nalishidan shakllangan mo’jizaviy realizm adabiyotga ko’chib o’ziga xos bo’lgan adabiy yo’nalish sifatida keng yoyildi. Uning xususiyatlarini keng tahlil etgan xorij adabiyotshunoslari unda folkloristik elementlar ham aks etishini isbotlashga urindilar. “Mo‘jizaviy realizm” badiiy uslub sifatida o’z xususiyatlarini Lotin Amerikalik adiblar asarlarida kuzatildi va adabiyotshunoslar e’tiborini tortgan holda qizg’in munozaralarga sabab bo’ldi. Adabiyotshunoslar nafaqat Lotin Amerika adiblari asarlarida yangi ijodiy uslub xususiyatlarini tahlilga tortdilar, balki AQSh adabiyoti namoyondalari asarlariga murojaat qildilar. XX asr Amerika adabiyotini tadqiq qilgan adabiyotshunoslar AQSh adabiyotida ham mo’jizaviy realizm yo’nalishida yaratilgan asarlar anchagina ekanligini ta’kidlaydilar. AQSh adiblari mo’jizaviy realizm xususiyatlarini o’z asarlarida turli shakllarda namoyon etganligini kuzatish mumkin. Mo’jizaning ifoda etilishi va asar g’oyasiga ta’sir qilishi romanlar tahlilida keng yoritildi. Mazkur maqola mo’jizaviy realizm yo’nalishida yaratilgan roman tahlili orqali mo’jizaning real hayot manzarasida qanday aks etganligini ochib beradi. Amerikalik adib Jon Apdayk o’z ijodida yangi ruhdagi asarida mo’jizaviy realizmga xos bo’lgan xususiyatlarni keng ifoda eta oldi. Yozuvchi mazkur uslubda yaratilgan asarida folklor elementlar, mif va ertaklardan samarali foydalanadi va ularning hozirgi zamon talqinini taklif etadi. Adib yaratgan “Braziliya” asarida mo’jiza va real hayot manzarasi uyg’unlikda tasvirlanganini ko’rishimiz mumkin. Mif syujetiga asoslanib yaratilgan yangicha asarda kitobxon bevosita mif, zamonaviy hayot va ekzotik tabiatga guvoh bo’ladi.

Jeyms Fenimor Kuperning "Ko‘n paypoq ertaklari" Amerika adabiyotida timsoliy asarlar bo'lib, Amerika kengayishining dastlabki yillarida Yevropa ko'chmanchilari va tubjoy amerikaliklar jamoalari o'rtasidagi chegara kurashlarini va murakkab dinamikaning yorqin tasvirini ifoda etadi. Ushbu asarda Kuper turli xil personajlarni, jumladan ideallashtirilgan hind ayollarini taqdim etadi, ularning rollari va tasvirlari irq, jins va mustamlakachilikning kengroq mavzulari o'rganiladigan jihatlar bo'lib xizmat qiladi. Ushbu maqola 19-asr Amerika adabiyoti va madaniy nutqining kengroq kontekstida joylashtirgan Kuperning ideallashtirilgan hind ayollari tasvirini har tomonlama o'rganib chiqadi. Keng qamrovli adabiyotlarni ko'rib chiqishga asoslanib, ushbu tadqiqot Kuperning irq va jinsga bo'lgan munosabatining murakkabligini o'rganadi, primitivizmning ma'rifatparvarlik g'oyalari, "olijanob yirtqich" haqidagi ishqiy tushunchalar va tubjoy amerikalik xalqlarning hukmron bo'lgan stereotiplari o'rtasidagi kesishmalarni yoritadi. Vah-ta-Vah va Hist kabi personajlar orqali Kuper hindu ayollarining poklik, donolik va madaniy yaxlitlik fazilatlarini o'zida mujassam etgan obrazlarini yaratadi, shu bilan birga mahalliy madaniyatlar bo'yicha yevrosentrik qarashlarga qarshi kurashadi. Bundan tashqari, ushbu maqola Kuperning ideallashtirilgan hindu ayollari tasviri mustamlakachilik, o'ziga xoslik muzokaralari va Amerika chegarasining afsonaviy qurilishi haqidagi kengroq nutqlar bilan kesishish usullarini o'rganadi. Kuperning hikoya strategiyalari va tavsiflarini tanqidiy tahlil qilish orqali biz XIX asr Amerikasining madaniy tashvishlari va intilishlari haqida tushunchaga ega bo'lamiz, shuningdek, tubjoy amerikalik xalqlarning zamonaviy tasavvurlarini shakllantirishda davom etayotgan afsonalar va stereotiplarni o'rganamiz. Tadqiqot Amerika chegarasining murakkab ijtimoiy va tarixiy kontekstlarida bu belgilarning harakatini va chidamliligini tan olgan holda, Kuperning ideallashtirilgan hindu ayollari tasvirini yanada nozikroq tushunish uchun bahs yuritadi. Kuper asarlarini tanqidiy qayta baholash orqali biz mustamlakachilik va madaniy almashinuv merosiga qarshi turishga va Amerika adabiy landshaftini shakllantirgan xilma-xil ovozlar va istiqbollar bilan yanada chuqurroq shug'ullanishga undaymiz.

Ushbu maqola Margaret Etvudning “Adams Trilogiyasi”da tasvirlangan distopik jamiyatdagi diniy, siyosiy hamda ekologik holatlar tadqiqiga bag‘ishlanadi. Trilogiyaning birinchi hamda ikkinchi romanlari bir vaqtda sodir bo‘lgan voqealarni tasvirlasa, uchunchi roman avvalgi ikki romanning davomi hisoblanadi. Romandagi mavzular xilma-xil bo‘lib, yozuvchi nafaqat jamiyatning siyosiy tasvirini qalamga oladi, balki turli diniy guruhlarning faoliyati, olimlarning ilm-fanni ahamiyatsiz bo‘lgan tadqiqotlarga sarflashi, hayvonlarni mana shunday foydasiz tadqiqotlar uchun qurbon bo‘lishi kabi masalalarga e’tibor qaratiladi. Maqolaning maqsadi romanlardagi jamiyatdagi din, siyosat hamda atrof-muhit bilan bo‘g‘liq muammolar tasvirlashdan iborat bo‘lib, bunda bevosita insonning roli hamda ilm-fanning ta’sirini yoritib berishdan iboratdir. Maqolada ko‘zlangan maqsadga erishish uchun turli adabiy tanqidchilarning trilogiya haqidagi fikrlarini o‘rganib chiqilgan va romanlarni adabiy tahlili amalga oshirilgan. Maqolada tarixiy-madaniy va qiyosiy tadqiqot metodiga murojaat qilindi. Maqolaning kirish qismida Etvud trilogiyasi haqidagi bahs-munozaralar bayon qilingan bo‘lsa, asosiy qismda diniy guruhlar va ularning faoliyatidagi tafovutlar, dinning hamda ilm-fanning ekologik omillarning kelib chiqishiga ta’siri bayon qilinadi.

Maqola Sharlotta Perkins Gilmanning “Sariq devor gulqog’ozi” asarida aks etgan ruhiy kasallik ifodasini roviy-muallif, ramziylik va obrazlar tizimi tahlili orqali o’rganishga bag’ishlangan. Asarda tasvirlangan bosh qahramon obrazining ruhiy xastaligi hamda turmush o’rtog’i John bilan munosabati misolida 1800 yillar so’ngida jamiyatda hukmron bo’lgan ayollar ruhiy salomatligiga nisbatan zulmkor munosabat yoritilgan. Tadqiqotda immanent tahlil vositasida bemorni yolg’iz qoldirish, tizimli parhez va qat’iy rejimga asoslangan “ihotalab davolash” deb nomlangan shifo turi badiiy o’rganilgan. Shuningdek, maqolada tibbiyotda avtonomiya masalalari ham muhokamaga tortilgan. Tadqiqot xulosalari Gilmanning asarlari bugungi kunda gender masalalari, ruhiy xasta insonlarga ijtimoiy to’g’ri munosabat shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Oxir oqibat, “Sariq devor gulqog’ozi” jinnilik tasviri orqali xastalikni emas, balki ayollik e’tirozi orqali erkinlikni taqdim etadi, so'zlar orqali ayollik o'zini ifodalaydi, bu esa noma'lum ayol qahramonga kuch beradi. Adabiyotda ruhiy kasallikning tasviri o‘tgan va so‘nggi yillarda muhim mavzu bo‘lib kelgan. Jismoniy kasallik har doim mualliflar tomonidan o‘z adabiy asarlarida tadqiq qilingan va tasvirlangan, hissiy azoblanish qo‘rquvi esa ruhiy kasallik mavzusini yorituvchi adabiyotlarning ko‘payishiga olib keldi. Sharlotta Perkins Gilman, XX asr boshlarida badiiy va publitsistik asarlar yozuvchisi, ruhiy kasalliklar tasviriga taalluqli asarlarga keng ta'sir ko‘rsatadigan kuchli badiiy hikoyani yaratish uchun o‘zining ruhiy tushkunlik bilan kurashidan foydalandi.