KOMPARATIVISTIKA

Ushbu maqolada zamonaviy innovatsion taʼlim muhitida boʻlajak

ingliz tili oʻqituvchilarining leksik koʻnikmalarini shakllantirish va

rivojlantirishning pedagogik-psixologik imkoniyatlari atroflicha tahlil

qilingan. Til va tafakkur oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlikni taʼkidlab, leksik

koʻnikmani nafaqat soʻz tanlash va qoʻllash jarayoni, balki kognitiv va

nutqiy faoliyatning ajralmas qismi sifatida talqin etiladi. Maqolada

ekspressiv (mahsuldor) va reseptiv (idrok etuvchi) leksik

koʻnikmalarning farqli xususiyatlari, ularning nutqiy muloqotdagi

oʻrni ilmiy asoslab berilgan. Shuningdek, leksik koʻnikmaning

avtomatlashganlik, barqarorlik va moslashuvchanlik kabi fundamental

xususiyatlari tahlil qilinib, ularning dars jarayonidagi ahamiyati

koʻrsatilgan. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va

interaktiv metodlar yordamida boʻlajak oʻqituvchilarning lugʻat

boyligini oshirish, leksik kompetensiyasini mustahkamlashning

samarali yoʻllari yoritilgan. Oʻrganilayotgan til va ona tili oʻrtasidagi

salbiy taʼsirlarni (interferensiya) yengib oʻtish hamda kuchli xorijiy til

koʻnikmalarini yaratish shartlari koʻrsatib oʻtilgan. Leksik

koʻnikmalarni shakllantirishning yoʻnaltiruvchi-tayyorgarlik,

stereotiplashtirish-vaziyatli va oʻzgaruvchan vaziyatli bosqichlari

ilmiy izchillikda ochib berilgan Maqola filologiya yoʻnalishidagi

talabalar, magistrantlar va amaliyotchi oʻqituvchilar uchun

moʻljallangan boʻlib, u dars jarayonini mazmunli va qiziqarli tashkil

etish, pedagoglarning professional malakasini oshirishda muhim

manba boʻlib xizmat qiladi.

Mazkur maqola til o‘qitish metodikasining yangi yo‘nalishi

sifatida kross-madaniy lingvodidaktikaning nazariy va

metodologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Til

ta’limining kross-madaniy paradigmasini shakllantirish uchun

metodologik asos bo‘lib xizmat qiluvchi

lingvomadaniyatshunoslik va madaniyatlararo muloqot

nazariyasining konseptual qoidalari tahlil qilinadi.

Madaniyatlararo muloqot nazariyasining asoschilaridan, E. Xoll,

G. Xofstede, F. Trompenarlarning asosiy g‘oyalari, shuningdek

E.M. Vereshchagin, V.G. Kostomarov, I.I. Xaleyeva, Yu.N.

Karaulov kabi rus olimlarining lingvomadaniyatshunoslik va

ikkilamchi lisoniy shaxs konsepsiyasini rivojlantirishdagi hissasi

ko‘rib chiqiladi.

Maqolada kross-madaniylik lingvistik, madaniy va

lingvodidaktik jihatlarni integratsiyalovchi fanlararo tushuncha

ekanligi asoslab beriladi. Tadqiqot metodologiyasi tilning

tizimliligi, fanlararo yondashuv va tilning madaniy

shartlanganligi tamoyillariga asoslanadi. Ko‘p millatli lingvistik

va madaniy makonda kross-madaniy tamoyillarning amaliy

tatbiqi sifatida kross-madaniy lingvodidaktikaga alohida e’tibor

qaratiladi. Zamonaviy ko‘p madaniyatli dunyoda samarali

madaniyatlararo muloqotni ta’minlashning zarur sharti sifatida

kross-madaniy kompetensiyani shakllantirish muhim ekanligi

aniqlanadi. Tadqiqot natijalari ona tili va xorijiy tillarni o‘qitish

amaliyotida, shuningdek til ta’limi tizimi uchun o‘quv rejalari va

metodik materiallarni ishlab chiqishda qo‘llanishi mumkin.

Mazkur maqola evidentsiallik va epistemik modallik

kategoriyalarining lingvistik interpretatsiyasini o‘rganishga

bag‘ishlangan. Shuningdek, ushbu ikki kategoriyaning jahon olimlari

tomonidan berilgan ta’rif va tavsiflari keltirilgan hamda badiiy

diskursdan olingan kontekstlar tahlil qilingan. Ta’kidlash joizki,

ayrim tillarda evidentsiallik grammatik kategoriya, boshqalarida esa

leksik kategoriya sifatida qaralsa, turkiy tillarda u pragmatik

kategoriya sifatida ham talqin qilinishi mumkin. Shu bilan birga,

evidentsiallik kategoriyasi hali to‘liq aniqlanmagan tillar ham

mavjud. Evidentsiallik yordamida tinglovchi so‘zlovchi tomonidan

yetkazilayotgan ma’lumotning manbasi haqida xabardor bo‘ladi:

ya’ni so‘zlovchi voqeani o‘z ko‘zi bilan ko‘rganmi, qulog‘i bilan

eshitganmi yoki muayyan dalillarga asoslanib mantiqiy xulosaga

kelganmi bularning barchasi ikkinchi, uchinchi va boshqa shaxslarga

mantiqiy fikr sifatida uzatiladi. Xabarda bayon qilingan voqelik sodir

bo‘lgan yoki sodir bo‘lmagan bo‘lishi mumkin, biroq har ikki holat

ham tinglovchi tomonidan haqiqiy ma’lumot sifatida qabul qilinadi.

Evidentsiallikni ifodalashda nafaqat idrok fe’llari, balki boshqa so‘z

turkumlari, xususan, ravish, ko‘makchi va otlar ham faol ishtirok

etishi mumkin. Mazkur maqolada ingliz, nemis, rus va o‘zbek

tillaridagi evidentsiallik va epistemik modallik kategoriyalari og‘zaki

nutq hamda badiiy diskurs doirasida qiyosiy tahlil qilingan.

Maqolada globallashuv sharoitida shakllanayotgan eng faol leksik

qatlamlardan biri globalizmlarning rus va o‘zbek tillari leksik

tizimidagi o‘rni va rivojlanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot

obyekti sifatida ingliz tilidan kirib kelgan o‘zlashma birliklarning

diaxron va sinxron jihatdagi taraqqiyoti, ularning fonetik-fonologik,

morfologik hamda semantik moslashish mexanizmlari tanlangan.

Tadqiqotda globalizmlarning har ikki til tizimiga

integratsiyalashuvi nafaqat nominativ ehtiyojlar bilan, balki ijtimoiy-

madaniy, pragmatik va diskursiv omillar bilan ham chambarchas

bog‘liq ekani asoslab beriladi. Qiyosiy tahlil rus tilida

globalizmlarning yuqori darajada normativlashgani va umumtil

qatlamiga faol kirib borayotganini, o‘zbek tilida esa ularning asosan

terminologik sohada mustahkamlanib, milliy ekvivalentlar bilan

raqobatda rivojlanayotganini ko‘rsatadi.

Maqola natijalari chog‘ishtirma leksikologiya, sotsiolingvistika

va neologiya sohalari uchun muhim nazariy ahamiyatga ega bo‘lib,

globallashuv sharoitida til me’yorlari va leksik tizim dinamikasini

tadqiq etishda foydalanish mumkin.

Til lug‘at tarkibini shakllantirish mexanizmlarida mustaqil

leksik ma’noga ega morfemalarni boshqa so‘z tarkibiga qo‘shish

sifatida tushuniluvchi inkorporatsiya hamda yangi leksema yaratish

uchun mavjud asoslarni birlashtirish orqali murakkab so‘z yasash

muhim ahamiyatga ega. Bu so‘z yasash jarayonlari orasidagi sezilarli

farqlarga qaramay, tilshunoslikda ularni ajratish qiyinchilik

tug‘diradigan holatlar tez-tez uchraydi. Buning sababi shundaki,

inkorporatsiya odatda morfologiya va sintaksis chegarasidagi hodisa

sifatida namoyon bo‘ladi, chunki u boshqa til tizimlarida sintaktik

tuzilmalar orqali ifodalanuvchi elementlarni birlashtiradi. O‘z

navbatida, murakkab so‘z yasash asosan morfologik tabiatga ega

bo‘lib, tilning nominativ zaxirasini kengaytirishga qaratilgan.

Shunday bo‘lsa-da, ba’zi hollarda so‘zning shakl tuzilishi

kompozitga o‘xshab ketishi mumkin, garchi u vazifasi jihatidan

inkorporativ modellarga yaqinroq bo‘lsa ham. Bunday oraliq

hodisalar tasniflashning universal mezonlarini ishlab chiqishni

qiyinlashtiradi. Shu bois, ushbu tadqiqotning dolzarbligi mavjud

yondashuvlarni tizimlashtirishga, eng bahsli jihatlarni aniqlashga va

inkorporatsiya hamda murakkab so‘z yasashni farqlash muammosini

hal etish yo‘llarini belgilashga bo‘lgan ehtiyoj bilan izohlanadi.

Taqdim etilayotgan tahlil terminologiyani aniqlashtirish, tipologik

xususiyatlarni aniqlash va mazkur jarayonlarning yanada aniqroq

nazariy modelini shakllantirishga yo‘naltirilgan.

Ushbu maqola badiiy matnlardagi me’yordan chetga chiqqan

so‘zlarni tarjima qilish usullarining har tomonlama tahliliga

bag‘ishlangan. Asosiy e’tibor G.A. Dolgoyning “O‘rta dunyo xudolari”

fantastik romanida va uning R. Tompson tomonidan ingliz tiliga “The

Gods of Middle World” nomi bilan o‘girilgan tarjimasida uslubiy

jihatdan belgilangan so‘z birliklarining (oddiy so‘zlashuv tili, jargon,

eskirgan so‘zlar, tarixiy atamalar, she’riy iboralar va kasbiy atamalar)

qo‘llanilishiga qaratilgan. Tadqiqot uslubi qiyosiy, kontekstual, tizimli

va uslubiy tahlilni o‘z ichiga oladi. Bu esa nafaqat til tizimlari

o‘rtasidagi tizimli farqlarni, balki muayyan badiiy kontekstlarda

so‘zlarning pragmatik vazifalarini ham aniqlash imkonini beradi.

O‘tkazilgan tahlil natijasida tarjimon yondashuvida tizimli

qonuniyatlar aniqlandi. Xususan, pragmatik moslashuv asosiy

strategiya ekanligi ma’lum bo‘ldi. Bu strategiyada uslubiy qatlamni

so‘zma-so‘z takrorlashdan ko‘ra, denotativ ma’noni yetkazish va

kommunikativ samaraga erishishga ustuvorlik beriladi. Tadqiqot shuni

ko‘rsatadiki, ma’lum bir strategiyani tanlash bevosita substandart

leksika turiga bog‘liq: sleng va oddiy so‘zlarni tarjima qilish eng ko‘p

yo‘qotishlarga olib keladi, kasbiy va tarixiy so‘zlar uchun esa

ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri muqobillarni topish mumkin. Xulosa

sifatida, tarjimaning umumiy mutanosibligi bo‘lishiga qaramay,

tarjima orqali nazarga olingan madaniyat uchun “tabiiy” matn

yaratishga intilish, asliyatning lingvomadaniy o‘ziga xosligi va ruscha

xususiyatlarining muqarrar ravishda “tekislanishiga” olib keladi. Bu

esa substandart leksika bilan to‘yingan badiiy matnlarni tarjima

qilishda madaniyatlararo muloqotning asosiy muammosi hisoblanadi.

Zamonaviy rus tilida bir til birligi – so‘z, uning shakli yoki

butun bir tuzilma – boshqasiga xos bo‘lgan vazifada qo‘llanilishi

keng tarqalgan holat. So‘z turkumlari transpozitsiyasi nafaqat ma’no

jihatdan qayta tushunishni, balki dastlabki birlikning grammatik

xususiyatlarini o‘zgartirishni ham o‘z ichiga oladi. Bu esa

pirovardida uning boshqa leksik-grammatik toifaga o‘tishiga olib

keladi. Maqolada transpozitsiyaning bir turi – rus va o‘zbek tillarida

otlashish jarayoni, xususan, mustaqil hamda yordamchi so‘z

turkumlarining ot turkumiga o‘tishi tahlil qilinadi.

Chog‘ishtirilayotgan tillarda sifatlar va sifatdoshlar eng faol

otlashishi, olmoshlar va sonlar esa ot turkumiga nisbatan kamroq

o‘tishi aniqlangan. Otlashish natijasida so‘zlar o‘zining ma’noviy,

morfologik va sintaktik xususiyatlarini o‘zgartiradi, funksional

o‘zgarishlarga uchraydi.

Shuningdek, maqolada otlashish hodisalarini keltirib

chiqaruvchi lisoniy omillar o‘rganilib, rus va o‘zbek tillarida turli

so‘z turkumlari so‘zlarining otlashish usullari tadqiq etilgan.

Otlashish hodisasini qiyoslanayotgan tillarning barcha nutq

uslublarida kuzatish mumkin, shu bois ushbu tadqiqotda otlashgan

so‘zlar keng qo‘llanilgan badiiy asarlar va gazeta maqolalaridan

misollar keltirilgan. O‘tkazilgan tadqiqot chog‘ishtirma tilshunoslik

muammolari bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun manfaatli

bo‘lishi mumkin.

Maqola badiiy matndagi uslubiy bo‘yoqdor so‘zlarning intertekstual

vazifalarini aniqlash va tizimlashtirishga bag‘ishlangan bo‘lib, bu ularning

asarning ma’noviy ko‘p qatlamliligini yaratishdagi rolini baholash

imkonini beradi. Tadqiqot intertekstual tahlil, lingvostilistika va ma’noviy

ta’sirlarni talqin qilish usulini uyg‘unlashtirgan yaxlit yondashuvga

asoslanadi. Bu yondashuv til hodisalarini har tomonlama o‘rganishni

ta’minlaydi. Ch. Aytmatov asarlari asosida arxaik, eskirgan va oddiy

so‘zlar nafaqat funksional uslub belgilari, balki intertekstual muloqotning

faol vositalari sifatida o‘quvchi e’tiborini yashirin madaniy va tarixiy

ma’nolarga yo‘naltirishi aniqlandi. Uslubiy belgilarning beshta asosiy

intertekstual vazifasini o‘z ichiga olgan tasnif ishlab chiqildi: signallovchi,

uslublashtiruvchi, dolzarblashtiruvchi, identifikatsiyalovchi va ko‘p

qatlamli. Ularning har biri matnning madaniy kontekst bilan o‘zaro

ta’sirining o‘ziga xos usulini ochib beradi va talqinning qo‘shimcha

darajalarini yaratadi. Lug‘at tarkibining uslubiy belgilanishi va miqdoriy

ifodalari o‘rtasidagi bog‘liqlikka alohida e’tibor qaratilgan. Buning

natijasida so‘zning uslubiy bo‘yog‘i va leksik ma’nosi ta’sir ko‘lami,

ijtimoiy ierarxiya va jamoaviy tajriba ko‘rsatkichi sifatida namoyon

bo‘ladi. Miqdoriy ma’noga ega bo‘lgan uslubiy jihatdan belgilangan

so‘zlar ishora va izohlovchilarni tushunishni osonlashtiruvchi hamda

muallif va o‘quvchining faol hamkorligini rag‘batlantiruvchi yo‘naltiruvchi

belgilar vazifasini bajarishi aniqlandi. Shunday qilib, miqdoriy ma’noga

ega bo‘lgan uslubiy bo‘yoqdor so‘zlar badiiy matn poetikasining muhim

elementiga aylanadi. Olingan natijalar tilning chuqur madaniy muloqot

vositasiga aylanishini isbotlaydi, intertekstuallik nazariyasini rivojlantirish

va badiiy ma’no yaratish mexanizmlarini tushunish uchun yangi

istiqbollarni ochadi.

Maqolada rus va o‘zbek lingvomadaniyatlarida taqiqlangan

so‘zlarning tipologiyasi marosimlar, kundalik amaliyotlar va oilaviy-

maishiy vaziyatlarning etnografik tavsiflari asosida tahlil qilinadi.

Tadqiqot lug‘atshunoslik manbalari, etnografik yozuvlar va

zamonaviy ommaviy axborot vositalariga tayanib, taqiqlarning

asosiy mavzuviy sohalarini va ularning negizidagi madaniy kodlarni

aniqlaydi. Evfemizatsiya usullariga, xususan, metaforik va

metonimik qayta nomlashlar, perifrastik tuzilmalar, o‘zlashmalar va

qisqartirilgan shakllarga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, bular

madaniy ahamiyatli ma’nolarni saqlagan holda bilvosita murojaat

qilish imkonini beradi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, evfemizmni

tanlash nafaqat taqiqlangan tushunchaning darajasi, balki muloqot

maqsadi, nutq turi va tinglovchining kutishlari bilan ham bog‘liq.

Taqiqlangan so‘z toifalarini evfemik almashtirishlarning tegishli

turlari bilan bog‘laydigan taklif etilayotgan model rus va o‘zbek

lingvomadaniyatlarida qadriyatlar yo‘nalishlarining o‘zgarishini va

ruxsat etilgan chegaralarning siljishini aniqroq tavsiflash imkonini

beradi. Shuningdek, lug‘atshunoslik, til korpuslarini izohlash va

madaniyatlararo muloqotni o‘rgatish bo‘yicha tavsiyalar beradi.

Mazkur maqolada rus sharqshunosligida oʻzbek mumtoz adabiyoti,

xususan, boburshunoslik yoʻnalishida olib borilgan, ammo hozirga qadar ilmiy

jamoatchilik eʼtiboridan chetda qolgan arxiv materiallari tahlil qilinadi.

Tadqiqot asosan Sankt-Peterburgdagi yirik ilmiy markazlar – Rossiya Milliy

kutubxonasi, Rossiya Fanlar akademiyasi arxivlari hamda Sharq qoʻlyozmalari

instituti fondlarida saqlanayotgan manbalar asosida olib borilgan. Maqolada

arxiv sharqshunosligi va imagologiya metodologik asos sifatida qoʻllanib,

tarixiy-adabiy jarayonni qayta koʻrib chiqish, rus boburshunosligining

nomaʼlum sahifalarini yoritish maqsad qilingan.

Maqola markazida A.N. Samoylovichning nashr etilgan va etilmagan

ilmiy merosi turadi. Uning “Boburnoma” tarjimalariga yozgan taqrizlari,

“Mubayyin” asarini toʻliq nashrga tayyorlash borasidagi ishlari, Bobur

devonining Parij va Rampur nusxalari yuzasidan olib borgan matnshunoslik

tadqiqotlari, shuningdek, “Imperator Bobur sheʼrlari toʻplami”ning ikkinchi

qismiga doir qoʻlyozma materiali ilmiy muomalaga kiritiladi. Maqolada

Samoylovichning tarjimashunoslik tamoyillari, matnni oʻqish va talqin

qilishdagi prinsipial yondashuvi, shuningdek, Bobur sheʼriyatining janr, vazn

va til xususiyatlariga doir kuzatishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, Bobur

devonining Parij va Rampur nusxalarining tarkibi, ularning oʻzaro farqlari,

devonlarga kirmagan sheʼrlar, “Boburnoma” hamda boshqa manbalardagi

poetik namunalarning qiyosiy oʻrganilishi maqolaning muhim ilmiy

natijalaridan biridir. Maqola arxiv materiallarini imagologik va matnshunoslik

nuqtayi nazaridan oʻrganish oʻzbek adabiyotshunosligida yangi ilmiy

yoʻnalishlarni shakllantirishga xizmat qilishi, shuningdek, boburshunoslik

tarixini yanada toʻliq va haqqoniy tiklash imkonini berishini asoslab beradi.

Mazkur maqolada Xurshid Doʻstmuhammadning “Oʻn soniya”

hikoyasi zamonaviy adabiyotshunoslikning nazariy yondashuvlari

asosida badiiy-estetik jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi

hikoyada vaqtning shiddati, shaxs ongining siqilgan makonda

namoyon boʻlishi va hayotiy tanlovlarning badiiy modellashtirilish

xususiyatlarini aniqlashdan iborat. Maqolada muammo sifatida

zamonaviy nasrda vaqtning konsepsiyasi tezligi va inson ongining

ushbu jarayonga moslashuvi masalasi qoʻyildi. Tadqiqot

metodologiyasi rus, gʻarb va oʻzbek adabiyotshunoslik maktablari

ishlab chiqqan nazariy qarashlarga tayangan holda olib borildi.

Tadqiqot jarayonida falsafiy, psixologik va strukturaviy tahlil

metodlaridan foydalanildi. Tahlil natijasida hikoya sport syujeti

doirasidan chiqib, inson umrining ontologik modeli sifatida talqin

qilinishi asoslab beriladi, hikoyadagi yuz odimli masofa va oʻn soniya

vaqt oraligʻi inson umrining ramziy modeli sifatida talqin qilindi.

Asarda sport syujeti orqali insonning ichki kechinmalari, axloqiy

tanlovi va maʼrifiy uygʻonishi yoritilgani aniqlandi. Hikoyaning ochiq

yakuni va ramziy tuzilishi oʻquvchini faol talqinga chorlovchi estetik

mexanizm sifatida baholash mumkin. Xulosa sifatida hikoya

zamonaviy oʻzbek nasrida shaxs, zamon va ong muammolarini

falsafiy-psixologik darajada yoritgan muhim badiiy hodisa ekanligi

ilmiy jihatdan asoslandi.

Tibbiyot amaliyotida ingliz tilidagi jargon, qisqartma va

akronimlardan foydalanish ayrim muammoni keltirib chiqaradi: bir

tomondan tezkor kasbiy muloqotni osonlashtirsa, boshqa tomondan

bemorlarning tushunishini qiyinlashtiradi, klinik xavfsizlikka putur

yetkazadi shuningdek, axloqiy muammolarni keltirib chiqaradi.

Ushbu maqola ingliz tibbiy jargonining turli turlarini va ularning

klinik muloqot hamda bemorlar natijalariga taʼsirini tahlil qiladi.

Oddiy til yondashuvi va sogʻliqni saqlash savodxonligining tashkiliy

tizimiga asoslanib, tadqiqot kommunikativ toʻsiqlarni bartaraf etish

strategiyalarini oʻrganadi. Bundan tashqari, maqolada jargonlarni

boshqarish boʻyicha amaliy tavsiyalar, jumladan JSSTning Qoʻshma

komissiyaning “Foydalanish man etilgan” roʻyxati kabi xalqaro

standartlarga rioya qilish va avtomatlashtirilgan raqamli vositalarni

joriy etish masalalari muhokama qilinadi. Dalillar shuni koʻrsatadiki,

nostandart atamalarni cheklash, hujjatlarda qisqartmalarni aniq

izohlash va shifokor-bemor munosabatlarida soddalashtirilgan tilni

qoʻllash klinik xavfsizlik va samaradorlikni sezilarli darajada

oshiradi. Xalqaro hamkorlik, teletibbiyot va ilmiy almashinuvda

ingliz tilining global ustunligini hisobga olgan holda, jargonlarning

keng tarqalishi muammosini hal qilish muhim zaruratga aylangan.

Tadqiqot standartlashtirilgan tibbiy terminologiya va jargonning

qiyosiy tahlili bilan yakunlanib, xavfsiz muloqot amaliyoti uchun

dalillarga asoslangan takliflar taqdim etiladi.

Ushbu maqolada tadqiqoti Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu

bilig" asaridagi "til–bosh" somatik frazeologik modelini

lingvokulturologik va tarjimashunoslik nuqtayi nazaridan qiyosiy

tahlil qilishga bagʻishlangan. Maqolada asarning tub mohiyatini

tashkil etuvchi "qizil til – qora boshning yovi" konsepti asliyat, Q.

Karimovning oʻzbekcha tabdili hamda Volter Mey va Robert

Denkoffning inglizcha tarjimalari asosida oʻrganiladi. Tarjima

jarayonida qoʻllanilgan kalkalash, idiomatik almashtirish,

eksplikatsiya va amplifikatsiya kabi strategiyalar orqali

ekvivalentlik darajasi baholanadi. Tahlillar shuni koʻrsatadiki,

Volter Mey koʻproq funksional ekvivalentlikka intilib, ingliz

oʻquvchisi uchun tushunarli badiiy ritm va qoʻshimcha jazo

ssenariylarini (amplifikatsiya) matnga kiritgan. Robert Denkoff esa

asliyatning obrazli tuzilmasini va qadimgi turkiy madaniyat

xususiyatlarini saqlashga, yaʼni forenizatsiya tamoyiliga ustunlik

bergan. Maqolada, shuningdek, G. Klausonning etimologik lugʻati

maʼlumotlariga tayanib, baytlardagi "yeyur/yanur" kabi soʻzlarning

maʼno nozikliklari va ularning zamonaviy oʻzbek tilidagi talqini

boʻyicha ilmiy takliflar ilgari suriladi. Shuningdek, "Qutadgʻu bilig"

toʻrtliklarining nafaqat axloqiy oʻgit, balki mukammal

kompozitsion va semantik qurilishga ega ekanligi asoslanadi.

Ushbu maqolada taniqli turk yozuvchisi Yashar Kamol ijodining

boy badiiy merosi, uning jahon adabiyotidagi oʻrni va ahamiyati

atroflicha yoritiladi. Xususan, adibni dunyoga tanitgan “Inja Mamad”

romanining yaratilish tarixi, asarning badiiy-estetik xususiyatlari,

xalq ogʻzaki ijodi bilan uzviy bogʻliqligi hamda unda aks etgan

ijtimoiy-siyosiy gʻoyalar tahlil qilinadi. Maqolada romaning turli

davrlarda turli tillarga tarjima qilinishi, tarjimonlar faoliyati, asarning

bir nechta nashrlari va ularning xususiyatlari haqida batafsil

maʼlumot beriladi. Shuningdek, “Inja Mamad”ning yozuvchi

ijodidagi oʻziga xos oʻrni, turk adabiyotini jahon miqyosida targʻib

etishdagi roli, tarjimalarning xalqaro adabiyotshunoslikdagi qabul

qilinishi va baholanishi ilmiy jihatdan tahlil etiladi. Tilning

ifodaviyligi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan ijtimoiy-siyosiy

adabiyotlar tarjimasida ham muayyan badiiy-ijodiy masalalarini

yechishga toʻgʻri keladi. Bu tarjimondan adabiy mahoratni talab qildi.

Mazkur maqola yosh mutaxassislar, izlanuvchilar va

tarjimashunoslik bilan shugʻullanuvchi tadqiqotchilar uchun Yashar

Kamol ijodining oʻrganilishi, uning asarlari tarjimalarining erishgan

yutuqlari hamda xalqaro maydondagi ahamiyatini tushunishda

muhim nazariy-amaliy manba boʻlib xizmat qiladi.

Mazkur maqolada Maxtumquli asarlarining turkiy tillardagi

tarjimalari (oʻzbek, qoraqalpoq, ozarbayjon, turkman tillari), xususan

qardosh xalqlar adabiyotida Maxtumquli asarlarining tarjima

fenomeni xususida fikr-mulohaza bildiriladi. Mumtoz matnlar

tarjimasida qardosh oʻzbek-turkman, qoraqalpoq, ozarbayjon adabiy

aloqalarida Maxtumquli maqomi, xususan mumtoz sheʼriy yoki

nasriy matnlar tarjimasi, tarixi, ularni ilmiy tadqiqot sifatida

oʻrganish, adabiy-madaniy aloqalar tarixini yoritishda, adabiy taʼsir

shakllari, ularning oʻzaro diffuziyasi, adabiy anʼana va unga

munosabat masalalari ochib berildi. Shoir asarlari tarjimasi borasida

oʻzbek, qoraqalpoq, ozarbayjon olimlari katta ilmiy natijalarni qoʻlga

kiritgani va hozirga qadar Maxtumqulining boy merosini oʻrganish

va tarjima etish ishlari izchil davom etayotgani dadalillandi va

ularning poetik tasvir vositalari hamda maʼno qatlamlarining oʻzaro

uygʻunligi ochiqlandi.

Maqolada qardosh xalqlar adabiyotida Maxtumquli asarlarining

tarjima fenomeni, shoir asarlarini qardosh tillarga tarjimalariga

bildirilgan baʼzi mulohazalar tahlillangan. Maxtumquli ijodidagi

tasviriy ifodalar – obrazlarning badiiy uslub shakllanishidagi oʻrni

hamda poetik uygʻunlashuvi yoritilgan. Shuningdek, ushbu maqolada

qardosh tillar tarjimashunosligi adabiy aloqalari ham uzoq tarixiy

ildizlarga ega ekanligi, ushbu xalqlarning umumiy madaniyati, tili va

turmush tarzi bilan bogʻliqligi haqidagi tadqiqotlar xususida ham

bahs yuritildi.

Ushbu maqolada Rey Bredberining “Farengeyt boʻyicha 451 daraja”

hamda Ahmad Aʼzamning “Roʻyo yoxud Gʻulistonga safar” asarlari

misolida totalitar jamiyatlarda propaganda mexanizmlarining ishlash

prinsiplari va ularning shaxs psixologiyasiga taʼsiri qiyosiy–tipologik

jihatdan tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi antiutopik janr

doirasida axborot manipulyatsiyasi va ijtimoiy nazorat usullarining

Gʻarb va oʻzbek adabiyoti kontekstida parallel ravishda

oʻrganilayotgani bilan belgilanadi. Maqolada propaganda tushunchasi

shunchaki siyosiy institut emas, balki jamiyatning intellektual

salohiyatini pasaytirish, tarixiy xotirani oʻchirish va shaxsni ommaviy

madaniyatning boshqariluvchi obyektiga aylantirish vositasi sifatida

tahlil qilingan. Har ikki asardagi kitob yoqish, axborot senzurası, vizual

ekranlar orqali amalga oshiriladigan manipulyatsiya hamda tilning

mafkuraviy qurolga aylanishi kabi lisoniy va estetik hodisalarni qiyosiy

oʻrganadi.

Tahlillar shuni koʻrsatadiki, Bredberi asarida texnologik taraqqiyot

orqali ongli ravishda tafakkurdan voz kechtirish tasvirlangan boʻlsa,

Ahmad Aʼzam ijodida bu jarayon majoziy obrazlar va totalitar

tuzumning oʻziga xos milliy–ijtimoiy koʻrinishlari orqali yoritiladi.

Maqolada antiutopik asarlardagi propaganda mexanizmlari insonning

tanqidiy tafakkurini soʻndirishga, muloqotning qadrsizlanishiga va

oqibatda maʼnaviy inqirozga olib kelishi ilmiy xulosalangan. Tadqiqot

natijalari zamonaviy komparativistika, adabiy sotsiologiya va diskurs

tahlili yoʻnalishlari uchun muhim nazariy manba boʻlib xizmat qiladi.

Ushbu maqolada XVIII asr ingliz adabiyotining yirik vakili

Filipp Dormer Stenxop Chesterfildning jahon epistolyar merosida

alohida oʻrin tutuvchi “Oʻgʻlimga maktublar” asari gumanistik

gʻoyalar prizmasi orqali tadqiq etilgan. Tadqiqotda muallifning oʻz

oʻgʻli Filipp Stenxopga yoʻllagan maktublarida aks etgan

insonparvarlik, maʼrifatparvarlik va axloqiy komillik tamoyillari

tahlil qilinadi. Maqolada Chesterfildning gumanistik qarashlari

shunchaki nazariy xulosa emas, balki shaxsning jamiyatda munosib

oʻrin egallashi, odob–axloq normalarini egallashi va intellektual

salohiyatini oshirishi bilan bogʻliq amaliy falsafa sifatida baholanadi.

Maqolada asarning pedagogik va maʼrifiy ahamiyati ochib

berilar ekan, undagi “ideal jentlmen” tushunchasining insoniy qadr–

qimmat va oʻzaro hurmatga asoslangan jihatlariga urgʻu beriladi.

Shuningdek, Chesterfild oʻgitlarining zamonaviy tarbiya tizimi va

shaxslararo muloqot madaniyatini shakllantirishdagi dolzarbligi

ilmiy asoslab berilgan. Olingan xulosalar asarning nafaqat adabiy–

tarixiy hujjat, balki inson shaxsiyatini shakllantirishga yoʻnaltirilgan

gumanistik kontseptsiya ekanligini tasdiqlaydi. Xususan, Chesterfild

maktublarida insonning toʻgʻri va adolatli hayot kechirish, jamiyatda

odobli va masʼuliyatli shaxs boʻlish, shuningdek, bilim olish va

madaniy tajriba orttirish orqali shaxsni kamol topish muhimligi

taʼkidlanadi. Tadqiqot shuni ham koʻrsatadiki, muallif oʻgʻliga

yoʻllagan tavsiyalarida gumanistik qarashlarni, insoniy qadriyatlar va

tarbiyaviy tamoyillarni badiiy ifoda vositalari orqali yetkazadi, bu esa

asarning tarbiyaviy va maʼrifiy ahamiyatini yanada oshiradi.

Mazkur maqola bolalar adabiyotining nazariy-poetik asoslari va

undagi badiiy psixologizm masalalarini tadqiq etishga bagʻishlangan.

Bolalar adabiyoti pedagogika, psixologiya va adabiyotshunoslik

fanlari tutashgan nuqtada rivojlanuvchi oʻziga xos badiiy tizim sifatida

tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida bolalar asarlariga xos boʻlgan

didaktik mazmunning badiiy shaklga koʻchishi, syujet qurilishidagi

dinamika va obrazlar tizimidagi psixologik haqqoniylik tamoyillari

ochib berilgan. Shuningdek, maqolada jahon va milliy

adabiyotshunoslikdagi nazariy qarashlar umumlashtirilib, badiiy

psixologizmning yosh kitobxon estetik didi va maʼnaviy

dunyoqarashini shakllantirishdagi funksional xususiyatlari ilmiy

asoslab beriladi. Maqolada estetik tamoyil va badiiylik mezonlari

muhim nazariy tushuncha sifatida koʻrib chiqilib, bolalar adabiyotida

estetik taʼsir oʻquvchining yosh xususiyatlariga mos, sodda va ravon,

shu bilan birga badiiy jihatdan yuksak tasvir vositalari orqali

taʼminlanishi zarurligi asoslanadi. Gʻarb adabiyotshunosligida keng

qoʻllaniladigan “double address” tamoyili tahlil qilinib, bolalar uchun

moʻljallangan matnlarning bir vaqtning oʻzida ham bola, ham kattalar

auditoriyasiga turli darajadagi maʼno qatlamlarini taqdim etishi ochib

beriladi.

Ushbu maqolada ingliz adabiyotining yirik namoyandalari

Kazuo Ishiguro va Uilyam Golding romanlarida ijtimoiy

masalalarning badiiy inʼikosi qiyosiy-tipologik tamoyillar asosida

tadqiq etiladi. Tadqiqotning markaziy obyekti sifatida mualliflarning

“Meni qoʻyib yuborma”, “Kun qoldiqlari”, “Pashshalar hukmdori”

hamda “Minora” asarlari tanlab olingan boʻlib, ularda inson tabiati,

ijtimoiy iyerarxiya, xotira va identitet muammolari tahlil qilingan.

Kazuo Ishiguro ijodida ijtimoiy masalalar asosan personajlarning

ichki psixologik kechinmalari, nostalgiya va oʻtmishni qayta anglash

jarayonlari orqali yoritilsa, Uilyam Golding asarlarida sivilizatsiya va

yovvoyilik oʻrtasidagi ziddiyat, jamiyatning parchalanishi va inson

ongidagi ibtidoiy instinktlarning ustun kelishi dramatik voqealar

hamda ramziy obrazlar yordamida ochib beriladi. Tadqiqotda

qiyosiy-tarixiy va psixologik metodlar yordamida har ikki

yozuvchining jamiyatdagi axloqiy inqirozlar hamda shaxsiy

masʼuliyat tushunchasiga yondashuvidagi oʻziga xos jihatlarni

aniqlanadi. Tahlil natijalari shuni koʻrsatadiki, Ishiguro ijtimoiy

bosimning shaxs erkinligiga taʼsirini Stivens kabi obrazlar misolida

koʻrsatib bersa, Golding ijtimoiy nazorat sustlashgan sharoitda inson

tabiatidagi yovuzlikning namoyon boʻlishini jamoaviy harakatlar

orqali tasvirlaydi. Xulosa oʻrnida, mazkur adiblarning asarlari

zamonaviy jamiyatdagi dolzarb muammolarni badiiy talqin etishda

hamda insoniyatning axloqiy tanlovlarini tushunishda muhim manba

boʻlib xizmat qilishi asoslanadi.

Mazkur maqolada sheʼriy nutqning lingvopoetik, kognitiv va

madaniy qatlamlari zamonaviy tilshunoslikning ustuvor yoʻnalishi

boʻlgan antroposentrik paradigma asosida kompleks tahlil qilinadi.

Tadqiqotning maqsadi sheʼriy matnni inson tafakkuri, til tizimi va

ijtimoiy–madaniy kontekstning uzviy birlashuvi natijasida yuzaga

keladigan murakkab diskursiv hodisa sifatida talqin qilishdan iborat.

Maqolada sheʼriy nutqning oʻziga xos xususiyatlari faqatgina badiiy

tasvir vositalari nuqtayi nazaridan emas, balki subyektning

(muallifning) dunyoni kognitiv idrok etishi va uni lirik nutq obyektiga

aylantirishi jarayoni sifatida oʻrganilgan. Tadqiqot davomida sheʼriy

diskursning shakllanishida lingvistik va ekstralingvistik omillarning

oʻrni, lirik “men”ning kommunikativ strategiyalari hamda matnning

estetik taʼsir kuchi ilmiy asoslab berilgan. Shuningdek, maqolada

sheʼriyatda konseptual metoforalarning shakllanishi va ularning

milliy–madaniy mentalitet bilan bogʻliqligi masalalariga alohida

eʼtibor qaratilgan. Sheʼriy nutqni inson omili bilan bogʻliq holda

tahlil qilish bilan birga, matnning lisoniy qurilishi ortida turgan

kognitiv tuzilmalarni ochib berishga harakat qilinadi. Tadqiqot

natijalari kognitiv tilshunoslik, lingvopoetika va diskurs tahlili

yoʻnalishidagi nazariy qarashlarni boyitishga xizmat qiladi hamda

adabiy matnlarni antroposentrik jihatdan tadqiq etuvchi mutaxassislar

uchun muhim manba boʻlib hisoblanadi.

Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikning dolzarb yoʻnalishlaridan

biri boʻlgan turistik diskurs lingvopragmatik yondashuv asosida tahlil

qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi turistik matnlarda qoʻllaniladigan

leksik vositalar, kommunikativ strategiyalar va pragmatik funksiyalarning

oʻzaro uzviy bogʻliqligini aniqlashdan iborat. Maqolada turistik

diskursning janr xususiyatlari, leksik qatlamlari hamda baholash,

terminologik, metaforik va obrazli birliklarning adresatga taʼsir

koʻrsatishdagi funksional roli yoritiladi. Shuningdek, idealizatsiya,

ekzotiklashtirish, milliylashtirish strategiyalarning turistik

kommunikatsiyadagi pragmatik ahamiyati tahlil qilinadi. Raqamli

texnologiyalar taraqqiyoti sharoitida turistik diskursning multimodal va

interaktiv xususiyatlari, virtual platformalarda shakllanayotgan yangi

kommunikativ modellar alohida koʻrib chiqiladi. Tadqiqot natijalari turistik

diskursda leksik tanlovning kommunikativ niyat va pragmatik maqsadlarga

boʻysunishini koʻrsatadi hamda turizm sohasi uchun moʻljallangan

matnlarni tahlil qilish, tarjima qilish va yaratishda nazariy hamda amaliy

ahamiyat kasb etadi. Turistik diskursda turli darajadagi ixtisoslashuv

leksikasi qoʻllaniladi. Professional terminlar (transfer, check-in, voucher,

all-inclusive, overbooking, charter) bilan bir qatorda, umumiy

qoʻllanishdagi soʻzlar ham faol ishlatiladigan bu leksik stratifikatsiya

diskursning koʻp qatlamli tabiati bilan bogʻliq masalalar muhokama

qilinadi.

Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek komediyalarida laqablarning

badiiy-komediyaviy funksiyalari qiyosiy jihatdan tahlil qilingan.

Asosiy e’tibor laqablarning obraz yaratishdagi roli, hajviy istehzoni

yuzaga keltirishdagi ahamiyati va kulgi vositasi sifatidagi

funksiyalariga qaratilgan. Tadqiqot qiyosiy-adabiy, lingvopoetik va

semantik-pragmatik tahlillarga asoslanadi. Tadqiqot materiali

sifatida ingliz komediyalaridan U. Shekspir, G. Choser, R. B.

Sheridan, O. Uayld, G. B. Shou asarlari, shuningdek, o‘zbek

adabiyotidan Hamza Hakimzoda, Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom,

Abdulla Qahhor, Sharof Boshbekov komediyalari o‘rganildi.

Tadqiqotda laqablar komediyada oddiy nomlash vositasidan

tashqari, personaj xarakterini ochish, ijtimoiy tanqid va satira uchun

samarali vosita ekanligi ochiqlandi. Xususan, ingliz komediyalarida

laqablar ijtimoiy tiplarni kinoya bilan fosh etish va personajning

ichki mohiyatini tezkor ifodalashga xizmat qilsa, o‘zbek

komediyalarida ular xalqona nutq va milliy hajv ruhida, kulgi orqali

axloqiy xulosa chiqarishga yo‘naltirilgani aniqlangan. Shuningdek,

ingliz va o‘zbek komediya an’analarida laqablarning umumiy

hamda o‘ziga xos jihatlarini yoritib, komediya janrida nominatsiya

masalasini chuqurroq anglashga yordam beradi.

Frensis Xojson Bernetning 1911-yilda yozilgan “Sirli bogʻ”

asarining bosh qahramoni Meri Lennoks ushbu maqolaning

psixologik tahlil mavzusidir. Maqolada uning hissiy befarqlikdan

empatiya va oʻzini anglashga oʻtish jarayoniga alohida tahlil etilgan.

Shuningdek, maqolada Edvard davri bolalar adabiyotida Bernett

asarlarining psixologik jihati yetarlicha baholanmaganligi, koʻpincha

axloqiy taʼlim shaxsiy tajribadan ustun qoʻyilganligi masalasi

koʻtariladi. Tadqiqotning maqsadi Bernetning shaxsiyat oʻsishini

tasvirlaydigan ijodiy jarayonlarni aniqlash hamda Meri psixologik

taraqqiyotini dastlabki adabiy psixologizmning namunasi sifatida

oʻrganishdan iborat. Tadqiqot vazifalari orasida Merining hissiy

rivojlanish bosqichlarini aniqlash, bogʻning ramziy maʼnosini tahlil

qilish, shuningdek, oʻzlikni anglash vositasi sifatida xarakter, joy va

tabiatning oʻzaro taʼsirini oʻrganish kabilar oʻrin olgan. Asosiy

yondashuv sifatida germenevtik yondashuv va kontekstual tahlil

qoʻllaniladi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, Bernet bolaning rivojlanishi

ham axloqiy, ham psixologik qayta tugʻilish sifatida tasvirlaydi,

bunda Merining ichki oʻzgarishini fazoviy metaforalar, tabiiy

obrazlar va oʻzaro munosabatlar orqali namoyon etadi. Yakunida,

“Sirli bogʻ“ bolalar adabiyotida Edvard davrining axloqiy ideallarini

ilgʻor psixologik voqelik bilan uygʻunlashtirish orqali hissiy

bardoshlilik, hamdardlik va ichki oʻzlikni anglashning abadiy

namunasini sifatida asoslanadi.

Ushbu maqolada tematik lugʻatlarni yaratishda kompyuter

texnologiyalari va avtomatlashtirilgan tizimlarning qanday

qoʻllanilishi borasida soʻz boradi. Anʼanaviy lugʻat yaratish usulini

maʼlumotlar va texnologiyaga asoslangan jarayonga aylantirish, katta

korpuslar yordamida oʻzgarishlar, tabiiy tilni qayta ishlash

vositalaridan foydalanish, avtomatik atamalarni ajratib olish, taʼrif

yaratish modellari va soʻzma soʻz maʼnosi tarmoqlari muhokama

qilinadi. Bundan tashqari, u Lexonomy, TLex Suite, FLEx va

OntoLex–Lemon modelining soʻz shakllarini boshqarish, semantik

qoliplash, kategoriya yaratish va misol gap yaratishni qoʻllab–

quvvatlovchi xususiyatlarini ham yoritadi. Maqola matn asosidagi

tilshunoslik, lugʻat taqqoslash, miqdoriy maʼlumotlarni tahlil qilish

va mahalliy lugʻat ishlab chiqish uchun gipoteza sinovlari kabi

metodologiyalarga murojaat qiladi. Natijalar shuni koʻrsatadiki,

ushbu vositalardan foydalanish lugʻat yaratish jarayonida gʻoyalarni

bogʻlashni tezlashtiradi, soddalashtiradi va yaxshilaydi. Shunga

qaramay, baʼzi qiyinchiliklarni ham keltirib chiqaradi, ayniqsa oʻzbek

tili kabi soʻzlarni murakkab, morfologik tarzda oʻzgartiradigan

tillarda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Maqola leksikografiya vositalarida

zamonaviy til va texnologiya talablariga yaxshiroq mos keladigan

xususiyatlarini ham ko‘rib chiqadi.

Maqolada oʻzbek tilidagi taʼlim yoʻnalishidagi reklama diskursida

illokutiv va perlokutiv nutq aktlarining namoyon boʻlish

xususiyatlari kommunikativ-pragmatik nuqtayi nazardan tahlil

qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi reklama matnlarida soʻzlovchi

niyati (illokutsiya) va tinglovchida yuzaga keladigan natijaviy taʼsir

(perlokutsiya) oʻrtasidagi dialektik munosabatni ochib berishdan

iborat. Ishda taʼlim reklamalariga xos boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri

harakatga chorlash, natija vaʼdasi, metodikaga ishonch va

shoshilinchlik hissini uygʻotish kabi illokutiv xususiyatlar tadqiq

etiladi. Auditoriyaga koʻrsatiladigan perlokutiv taʼsir esa hissiy,

kognitiv va xulq-atvorga oid oʻzgarishlar misolida koʻrib chiqiladi.

Tahlil jarayonida emotsional-baholovchi leksika, undov va buyruq

shakllari hamda modal birliklarning pragmatik imkoniyatlari turli

reklama namunalari asosida dalillanadi. Ushbu lisoniy vositalar

isteʼmolchida ishonch uygʻotish, motivatsiyani shakllantirish va

qaror qabul qilishga undash kabi strategik vazifalarni bajarishi

aniqlangan. Tadqiqotdan olingan xulosalar taʼlim sohasida samarali

reklama strategiyalarini ishlab chiqish, auditoriya bilan interaktiv

muloqotni yoʻlga qoʻyish hamda reklama tilining pragmalingvistik

tabiatini chuqurroq anglashda muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.

Ushbu maqolada fransuz va oʻzbek tillarida qoʻrquv

konseptini (peur/ qoʻrquv) ifodalovchi paremiologik birliklarning

lingvomadaniy va semantik xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi.

Tadqiqotning maqsadi ikki tilda mavjud maqol, matal, aforizm va

boshqa turgʻun birikmalarda qoʻrquv hissining qanday talqin

etilishini aniqlash va ularning madaniy–pragmatik mazmunini ochib

berishdir. Qoʻrquv konseptining paremiologik verbalizatsiyasini

aniqlash, paremiologik birliklarni mavzu, semantika va funksiyalar

boʻyicha tasniflash, fransuz va oʻzbek madaniy kontekstidagi

umumiy va farqli jihatlarni koʻrsatish masalalriga toʻxtalinadi.

Hozirgacha qoʻrquv hissining xalq donoligidagi ifodasi va uning

pragmatik funksiyalari yetarlicha tizimli oʻrganilmaganlik

muammosi yoritiladi. Tadqiqotda lingvomadaniy, qiyosiy–tahliliy va

semantik tahlil usullari qoʻllanildi. Natijalar shuni koʻrsatdiki,

fransuz maqollarida qoʻrquv koʻpincha falsafiy va psixologik

mazmunda ifodalanadi, oʻzbek maqollarida esa u axloqiy–nasihat

shaklida namoyon boʻladi. Qoʻrquv – bu universal emotsional

konsept boʻlib, u har bir xalqning dunyoqarashi, mentaliteti va

tajribasida oʻziga xos talqinlarga ega. Bu maqola til va madaniyat

oʻrtasidagi bogʻliqlikni chuqurroq tushunishga xizmat qiladi.

Ushbu maqolada oʻzbek adabiyoti vakillaridan biri Nazar

Eshonqul hamda argentinalik yozuvchi Xorxe Luis Borxes ijodida

detal obrazlar orqali ramziylikning badiiy–estetik ifodasi tahlilga

tortiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi detalning obrazlar tizimda

tutgan oʻrni, uning ramzga aylanish jarayoni va shu orqali

yozuvchilar ijodidagi falsafiy, ruhiy va metafizik maʼnolarning ochib

berilishidir. Har ikki yozuvchi asarlarida detal oddiy badiiy vosita

sifatida emas, balki insonning ichki olamini, dunyoni anglashdagi

murakkab ziddiyatlarini aks ettiruvchi ramziy kod sifatida ishlatiladi.

Nazar Eshonqul asarlarida detal obrazlar Sharq tafakkurining ruhiy

chuqurligini ifodalab, insonning ruhiy iztirobi, oʻzlikni anglash istagi

va abadiyat bilan toʻqnashuvini ramziy shaklda ochib beradi. Xorxe

Luis Borxes esa asarlarida detal orqali gʻarb falsafasining asosiy

gʻoyalarini, yaʼni bilishning cheksizligi, haqiqatning noaniqligi va

inson tafakkurining chegarasizligini ifodalaydi. Maqolada,

shuningdek, Nazar Eshonqul va Borxes ijodidagi ramziy tafakkur

oʻxshashliklari va farqlari tahlil qilinadi. Gʻarbning intellektual

ramziyligi bilan Sharqning ruhiy ramziyligi bir nuqtada insonni va

uning mavjudlikdagi mohiyatini anglashda tutashadi. Detal obrazlar

bu jarayonda insoniy ong va badiiy idrokni birlashtiruvchi falsafiy

koʻprik vazifasini bajaradi. Tadqiqotda adabiy detalning semantik

imkoniyatlari, timsollar tizimi hamda estetik va gʻoyaviy funksiyalari

aniqlanadi.

Ushbu maqolada “shaxs (인간)” konseptining lingvokognitiv

talqini keng qamrovda lingvopoetik tahlil qilingan. Shaxs konsepti

inson tafakkuri, milliy dunyo qarashi va madaniy qadriyatlari bilan

bevosita bogʻliq boʻlgan kognitiv birlik sifatida izohlanib, leksik –

semantik, frazeologik, stilistik vositalarni anglashda lingvopoetik

tahlil jarayonida muammolar aniqlangan. Tadqiqotda oʻzbek va

koreys badiiy asarlari asosida shaxs konseptining milliy–madaniy

xususiyatlari, uning lingvopoetik ifodalanish vositalari, shuningdek,

axloqiy va ruhiy qatlamlari ochib berish orqali tahlil qilish zarurligi

ilmiy asoslab berilgan. Bunday yondashuv kognitiv tilshunoslik

nuqtayi nazaridan shaxs konseptini til, tafakkur va madaniyatlar

oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlikni koʻrsatadi. Maqolada konseptual tahlil,

qiyosiy–lingvopoetik hamda kognitiv–semantik metodlar asosida

tadqiqot olib borilgan. Natijada shaxs konsepti insonning individual

va ijtimoiy mohiyatini, axloqiy qadriyatlarini, milliy oʻzligini

ifodalovchi markaziy semantik birlik sifatida talqin qilinadi. Oʻzbek

va koreys badiiy matnlarida ushbu konsept milliy mentalitet,

dunyoqarash va qadriyat tizimiga xos boʻlgan metaforik va

emotsional vositalar orqali ifodalanadi. Shu bilan birga talabalar

koreys badiiy asarlarni tahlil qilish jarayonida asosiy gʻoyalarni

ajratib olishi, turli maʼno qismlarini anglashi, hamda ularni oʻzbek

badiiy asrlari bilan qiyosiy oʻrganishda semantik va estetik qatlam

larini chuqurroq anglash imkonini beradi.

Globallashuv va migratsiya jarayonlarining kuchayishi natijasida

ikki tilli va koʻp tilli shaxslar soni keskin ortib bormoqda. Bu holat

tilshunoslik, psixolingvistika va kognitiv psixologiya fanlarida kod

almashinuvi (code-switching) jarayonining bilingval shaxslarda

kechadigan psixolingvistik xususiyatlarini oʻrganishni dolzarb

vazifaga aylantirmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi 2002-2025-

yillar oraligʻida “code-switching” jarayonining bilingval shaxslarda

kognitiv va psixolingvistik jihatlari boʻyicha olib borilgan ilmiy

izlanishlarning umumiy holatini, rivojlanish dinamikasi va asosiy

tendentsiyalarini bibliometrik usulda aniqlashdan iborat. Tadqiqotda

ScienceDirect ilmiy bazasidan “code-switching”, “bilingual”,

“switching costs” kalit soʻzlari boʻyicha jami 384 ta maqola tanlab

olinib, Excel dasturiy taʼminoti yordamida yillar, nashr turlari,

qoʻllanilgan metodlar, geografik taqsimot va yetakchi jurnallar

kesimida tahlil qilindi. Natijada sohada 2019-yildan boshlab keskin

oʻsish kuzatilgani, tadqiqotlarning asosiy qismi AQSh, Xitoy va

Yevropa mamlakatlarida olib borilgani, eng faol jurnallar qatorida

“Journal of Pragmatics” va “Language & Communication” turgani

aniqlandi. Ushbu tahlil kelgusida kod almashinuvi boʻyicha tadqiqot

olib boruvchi izlanuvchilar uchun yoʻnalish belgilash va mavjud

boʻshliqlarni aniqlashda muhim manba boʻlib xizmat qiladi.

Ushbu maqolada ingliz va rus adabiy an’analarida Amir Temur

obrazining diskursiv qurilishi ko‘rib chiqiladi, bunda nutq birliklar

funksiyalariga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqotda qiyosiy

yondashuv va diskursiv tahlil orqali Temurning hokimiyati, tarixiy

nufuzi haqidagi tasavvurlarni nutqiy ifodalar qanday shakllantirishi

o‘rganilgan. Tahlilda Kristofer Marloning “Buyuk Temur” romani

bilan rus adabiy an’anasi taqqoslanadi. Marloning asarida Temur

Uyg‘onish davrining insonparvarlik g‘oyalarini mujassam etgan

notiq, “alohida qahramon” sifatida tasvirlanadi. Rus adabiyotida esa,

Temurning ovozi kamtarlik va bilvosita hikoya qilish orqali

ifodalanib, mutlaq hokimiyat, zo‘ravonlikka tanqidiy yondashish

orqali axloqiy mulohaza yuritishga yordam beradi. Natijalar shuni

ko‘rsatadiki, bu farqli diskursiv strategiyalar madaniy yo‘nalishlar va

tarixiy xotira modellariga chuqur singib ketgan. Yakuniy natijada

shuni ko’rsatadiki, ushbu tadqiqot adabiy nutqning siyosiy

hokimiyatni shakllantirishdagi ahamiyatini yoritib berib, Amir

Temur obrazini madaniyatlararo ramz sifatida keng talqin etishga

imkon beradi.

Ushbu maqola yigirmanchi asrda oilaviy solnoma janrining

rivojlanishi va amerikalik yozuvchi Irvin Shou asarlarida, ayniqsa

“Boy odam, kambag‘al odam” (1970) hamda “Tilanchi va o‘g‘ri”

(1977) romanlarida bu janrning o‘zgarishi haqida so‘z yuritadi.

An’anaga ko‘ra, oila solnomasi Jon Golsuorsi va Tomas Mann kabi

yevropalik adiblar ijodi bilan bog‘liq bo‘lib, ular bu janrdan shaxslar

va jamiyatning bir-biriga bir necha avlodlar davomida ko‘rsatadigan

ta’sirini tasvirlash uchun foydalanganlar. Shou mazkur janrni

urushdan keyingi Amerika axloqiy va ijtimoiy muhiti doirasida qayta

talqin qilib, kapitalistik moddiyatparastlik axloqiy qadriyatlar qanday

zaiflashtirganini ochib beradi. Uning romanlari oilaviy munosabatlar

millatning o‘zligini va tarixiy ongini aks ettirishini tasvirlab beradi.

Shou yondashuvini Yevropadagi o‘tmishdoshlari bilan taqqoslab,

uning ijodini G‘arb realizmi, axloq falsafasi va Amerika ijtimoiy

tanqidining keng qamrovli kontekstiga joylashtirish orqali, ushbu

tadqiqot Shouning zamonaviy oila solnomasiga qo‘shgan noyob

hissasini tadqiq etadi. Chuqur matn tahlili asnosida, tarixiy kontekst

va Lukach, Baxtin, Fray nazariyalari vositasida Shouning axloqiy

realizmi an’anaviy solnomani janrini vijdon, ijtimoiy bosim va

matonatning chuqur tadqiqotiga aylantirgani asoslangan. Natijada,

Shouning badiiy asarlari oila tushunchasi XX asr Amerika hayotida

kuchli axloqiy va madaniy ramz sifatida saqlanganini yaqqol

tasvirlab ko‘rsatadi.

Ushbu tadqiqot yapon tili darsliklarida oʻzbek tili unli tovushlari

qanday tavsiflanganligi va yapon tili oʻrganuvchilari uchun qaysi

turdagi izohlar eng samarali ekanligini oʻrganadi. Yaponiyada

hozirda mavjud boʻlgan oltita darslik unli tovushlar va ularning

tavsiflariga eʼtibor qaratgan holda tahlil qilindi. Tahlil natijalariga

koʻra, /a/, /u/ va /e/ unlilarini yapon tilidagi muqobillari bilan osonlik

bilan bogʻlash mumkin boʻlsa-da, /o/ va /oʻ/ unlilari koʻpincha

chalkashlikka sabab boʻladi, chunki yapon oʻquvchilari ular

oʻrtasidagi farqni ajrata olmaydilar. Shuningdek, /i/ ham koʻpincha

qiyinchiliklar tugʻdiradi, chunki u “shva-simon” unli sifatida talaffuz

qilinishi yoki jarangsizlanishi mumkin, bu xususiyatlar yapon tilida

mavjud emas. Darsliklardagi izohlar sezilarli darajada farq qiladi va

baʼzi hollarda yetarli maʼlumot berilmaydi, bu esa

tushunmovchiliklarni yanada kuchaytirish xavfini tugʻdiradi. Har

ikkala unli tizimni qiyosiy tahlil qilish asosida, ushbu maqolada

oʻquvchilarning kutilmalariga mos keladigan va chalkashliklardan

xoli boʻlgan soddalashtirilgan pedagogik tavsiflar taklif etiladi.

Bularga /o/ ni a va o tovushlari orasidagi tovush sifatida taqdim etish,

/i/ ni esa baʼzan talaffuz qilinmaydigan unli sifatida tushuntirish

kiradi. Oʻquvchilarga yoʻnaltirilgan bunday izohlarni taqdim etish

orqali oʻzbek tilini endigina oʻrganayotgan yaponiyalik talabalar

uchun oʻzbek tili unlilarini osonroq va samaraliroq oʻzlashtirishga

yordam berish mumkin.