Maqolada badiiy matnni ilmiy-nazariy tahlil qilishning zamonaviy metodologik asoslari tizimlashtiriladi hamda anʼanaviy poetik tahlilni kognitiv poetika va narratologiya tamoyillari bilan uygʻunlashtiruvchi kognitiv-integrativ model asoslanadi. Tadqiqot muammosi shundan iboratki, badiiy vositalarni sanab koʻrsatish bilan cheklangan tahlil ularning syujet va personaj qurilishidagi oʻrnini, axborotning hikoyaviy taqsimotini hamda oʻquvchi idrokini yoʻnaltirish vazifasini ochib bera olmaydi. Tadqiqotning yangiligi badiiy matnning strukturaviy, narrativ va kognitiv qatlamlarini yagona funksional tizim sifatida oʻrganishda namoyon boʻladi. Metodologik asos sifatida kognitiv poetika, konseptual metafora nazariyasi, mental makonlar konsepsiyasi, kognitiv narratologiya, bashoratli qayta ishlash nazariyasi va affektiv-kognitiv stilistika qarashlari olindi. Tahlil Rey Bredberining “Farengeyt boʻyicha 451 daraja” romani materialida olib borildi. Romanning boshlangʻich jumlasi, “kitob – qurol” metaforasi, olov ramzining semantik oʻzgarishi, syujet hodisalari, “tenglik” va “sekinlik” konseptlari hamda uslubiy tashkil etilishi oʻrganildi. Natijada poetik vosita bir vaqtning oʻzida voqeani tashkil etishi, personajning mental modelini ifodalashi va oʻquvchi kutilmasini boshqarishi aniqlandi. Shu asosda “poetik struktura – narrativ funksiya – kognitiv faollashuv – kutilma – tahliliy yoʻnalish” modeli taklif etildi. Tadqiqot natijalaridan oliy taʼlimda adabiyot nazariyasi va badiiy tahlil fanlarini oʻqitishda foydalanish mumkin.